فشار خون بالا را «قاتل خاموش» میگویند، چون بیشتر وقتها هیچ علامتی ندارد. آدم سالها با فشار بالا زندگی میکند و وقتی متوجه میشود که به قلب، کلیه یا مغز آسیب رسیده است. برای همین است که اندازهگیری فشار در خانه اینقدر ارزشمند است؛ به شرط اینکه درست انجام شود. در این مقاله همهچیز را، از آماده شدن تا خواندن عددها، ساده توضیح دادهایم.
عدد فشار خون چه میگوید؟
فشار خون دو عدد دارد. عدد بالایی (سیستولیک) فشار داخل رگها در لحظهای است که قلب منقبض میشود و خون را پمپ میکند. عدد پایینی (دیاستولیک) فشار بین دو ضربان است، وقتی قلب استراحت میکند. مثلاً «۱۲ روی ۸» که در صحبتهای روزمره میگوییم، یعنی ۱۲۰ روی ۸۰ میلیمتر جیوه.
جدول زیر دستهبندی رایج انجمن قلب آمریکا را نشان میدهد. دستهبندی هر کس بر اساس عدد بالاتر تعیین میشود؛ یعنی اگر عدد بالایی در یک دسته و عدد پایینی در دستهی بالاتری باشد، دستهی بالاتر ملاک است.
| دسته | عدد بالایی | عدد پایینی | |
|---|---|---|---|
| طبیعی | کمتر از ۱۲۰ | و | کمتر از ۸۰ |
| بالاتر از طبیعی | ۱۲۰ تا ۱۲۹ | و | کمتر از ۸۰ |
| فشار خون بالا، مرحلهی ۱ | ۱۳۰ تا ۱۳۹ | یا | ۸۰ تا ۸۹ |
| فشار خون بالا، مرحلهی ۲ | ۱۴۰ یا بیشتر | یا | ۹۰ یا بیشتر |
| بحران فشار خون | بیشتر از ۱۸۰ | و/یا | بیشتر از ۱۲۰ |
این نمودار فقط برای آشنایی است. تشخیص فشار خون بالا با چند بار اندازهگیری در روزهای مختلف و نظر پزشک گذاشته میشود، نه با یک عدد.
پیش از اندازهگیری: نیم ساعت که عدد را عوض میکند
فشار خون عدد ثابتی نیست؛ با هر فنجان چای، هر پلهای که بالا میروید و هر بحثی که میکنید، بالا و پایین میشود. برای اینکه عددی که میبینید واقعاً فشار «پایه»ی شما باشد، اینها را رعایت کنید:
- تا ۳۰ دقیقه قبل چای، قهوه، نوشابهی کافئیندار، سیگار و قلیان نداشته باشید و ورزش نکنید.
- مثانهتان خالی باشد؛ مثانهی پر بهتنهایی میتواند عدد را ده پانزده واحد بالا ببرد.
- بعد از غذای سنگین کمی صبر کنید.
- ۵ دقیقه آرام روی صندلی بنشینید، بدون گوشی و تلویزیون و بحث.
موقع اندازهگیری: چطور بنشینیم و کاف را کجا ببندیم؟
وضعیت بدن مهمتر از چیزی است که فکر میکنید. هر کدام از اشتباههای کوچک زیر میتواند چند واحد به عدد اضافه کند، و وقتی چندتایشان با هم جمع شوند، فشار طبیعی ممکن است بالا به نظر برسد.
- پشت به پشتی صندلی تکیه داشته باشد و پاها صاف روی زمین باشند، نه روی هم.
- دست روی میز باشد و کاف تقریباً همسطح قلب قرار بگیرد. دستی که آویزان است یا پایینتر از قلب است، عدد را بالا میبرد.
- کاف را روی بازوی برهنه ببندید، نه روی آستین. آستین بالازدهای که بازو را فشار میدهد هم عدد را خراب میکند.
- لبهی پایین کاف حدود دو تا سه سانتیمتر بالاتر از چین آرنج باشد و آنقدر سفت که یکی دو انگشت زیرش جا شود.
- اندازهی کاف مهم است. کاف کوچک برای بازوی درشت عدد را بالاتر نشان میدهد؛ اگر دور بازویتان زیاد است، کاف بزرگ بخرید.
- حرف نزنید و به گوشی نگاه نکنید. حتی حرف زدن ساده عدد را بالا میبرد.
- دو بار با یک دقیقه فاصله اندازه بگیرید و میانگین را یادداشت کنید. اگر عدد اول و دوم خیلی فرق داشتند، بار سوم هم اندازه بگیرید.
عددها میانگینهاییاند که در پژوهشها دیده شده و در هر کس فرق میکند؛ هدف این است که ببینید اشتباههای کوچک چطور روی هم جمع میشوند.
چه دستگاهی بخریم؟
برای خانه، یک دستگاه دیجیتال بازویی از برندی معتبر بهترین انتخاب است. دستگاههای مچی کوچک و راحتاند، اما به وضعیت دست خیلی حساساند و خطایشان بیشتر است. موقع خرید به این چیزها دقت کنید:
- کاف دستگاه به اندازهی بازوی شما باشد (معمولاً روی کاف محدودهی دور بازو نوشته شده است).
- صفحهی نمایش بزرگ و خوانا داشته باشد، مخصوصاً برای سالمندان.
- حافظه داشته باشد تا عددها و ساعتشان ذخیره شوند.
- دستگاه نو را یک بار به مطب بیاورید تا دقتش را با دستگاه کلینیک مقایسه کنیم.
عددها را چطور ثبت و بررسی کنیم؟
یک عدد بالا بهتنهایی معنای زیادی ندارد. فشار خون در طول روز طبیعی است که بالا و پایین شود. آنچه برای پزشک مهم است، الگوی چند روز است. روش استاندارد این است:
- هفت روز پشت سر هم، صبح (بعد از بیدار شدن و دستشویی، قبل از صبحانه و داروها) و شب (قبل از خواب) اندازه بگیرید.
- هر نوبت دو بار با یک دقیقه فاصله اندازه بگیرید.
- همهی عددها را با تاریخ و ساعت در یک دفترچه یا یادداشت گوشی بنویسید؛ حتی عددهایی که به نظرتان «اشتباه» است.
- معمولاً عددهای روز اول کنار گذاشته و از بقیه میانگین گرفته میشود.
برای اندازهگیری در خانه، میانگین ۱۳۵ روی ۸۵ یا بیشتر معمولاً نشانهی فشار خون بالاست و باید با پزشک در میان گذاشته شود. این عدد کمی پایینتر از عدد مطب است، چون فشار در خانه بهطور طبیعی کمتر از مطب است.
فشار روپوش سفید و فشار خون پنهان
بعضیها فقط در مطب فشارشان بالا میرود؛ استرس دیدن پزشک یا عجله برای رسیدن به نوبت، عدد را بالا میبرد. به این «فشار خون روپوش سفید» میگویند. حالت برعکسش هم هست: فشار در مطب طبیعی است، اما در خانه یا محل کار بالاست؛ این را «فشار خون پنهان» میگویند و خطرناکتر است، چون راحت دیده نمیشود. اندازهگیری درست در خانه، هر دوی این حالتها را نشان میدهد.
اگر فشارم بالا بود، چه کنم؟
اول نگران نشوید و عجله نکنید. اگر علامت خاصی ندارید، پنج دقیقه استراحت کنید و دوباره با رعایت همهی نکتهها اندازه بگیرید. اگر در روزهای مختلف بارها عدد بالا دیدید، با پزشک مشورت کنید. خیلی وقتها چند تغییر ساده در سبک زندگی، فشار را چند واحد پایین میآورد:
- نمک را کم کنید. سازمان جهانی بهداشت کمتر از ۵ گرم نمک در روز (حدود یک قاشق چایخوری) را توصیه میکند. بیشتر نمک ما از نان، پنیر، سوسیسوکالباس، ترشی و تنقلات شور میآید، نه از نمکدان.
- تحرک داشته باشید. هفتهای ۱۵۰ دقیقه پیادهروی تند یا ورزش سبک؛ یعنی روزی نیم ساعت، پنج روز در هفته. کنار دریا پیادهروی کردن هم بهانهی خوبی است.
- وزن را کم کنید. حتی چند کیلو کاهش وزن، اثر محسوسی روی فشار دارد.
- سیگار و قلیان را کنار بگذارید و خوابتان را جدی بگیرید؛ خروپف شدید و قطع تنفس در خواب هم فشار را بالا میبرد.
- میوه و سبزی بیشتر بخورید. غذاهای سرشار از پتاسیم مثل موز، سیبزمینی، اسفناج و حبوبات به کنترل فشار کمک میکنند؛ البته اگر بیماری کلیه دارید، اول با پزشک مشورت کنید.
اگر پزشک برایتان دارو نوشته، آن را خودسرانه قطع نکنید، حتی اگر فشارتان طبیعی شده باشد؛ طبیعی شدن فشار معمولاً نشانهی اثر همان داروست.
فشار پایین را هم جدی بگیرید
فشار پایین در خیلیها طبیعی است و مشکلی ایجاد نمیکند. اما اگر با فشار پایین سرگیجه، سیاهی رفتن چشم موقع بلند شدن، غش یا ضعف شدید دارید، مخصوصاً اگر داروی فشار مصرف میکنید، حتماً به پزشک بگویید؛ شاید لازم باشد دوز دارو تنظیم شود.
در ساسان کلینیک
پزشک عمومی ساسان کلینیک شبانهروز در سلمانشهر حضور دارد. میتوانید برای اندازهگیری دقیق فشار، بررسی عددهایی که در خانه ثبت کردهاید، مقایسهی دقت دستگاه خانگیتان و در صورت نیاز نوار قلب، بدون نوبت قبلی مراجعه کنید. اگر از متلقو یا روستاهای اطراف میآیید، دفترچهی عددها و دستگاهتان را هم همراه بیاورید.
