تقریباً همهی ما کسی را میشناسیم که با هر سرماخوردگی یا ضعفی میگوید «یک سرم بزنم خوب میشوم». از آن طرف، کسانی هم هستند که با اسهال و استفراغ شدید، آنقدر در خانه صبر میکنند تا حالشان واقعاً بد شود. حقیقت جایی بین این دوتاست: سرم یک درمان مهم و گاهی نجاتبخش است، اما دارو است، نه نوشیدنی انرژیزا. بیایید ببینیم کی واقعاً به آن نیاز دارید.
سرم دقیقاً چیست؟
سرم در سادهترین شکلش آب استریل است که مقدار دقیقی نمک، گاهی قند و گاهی چند املاح دیگر در آن حل شده است. این مایع از راه یک لولهی باریک پلاستیکی (آنژیوکت) که در رگ دست گذاشته میشود، قطرهقطره وارد خون میشود. مزیت اصلیاش سرعت است: وقتی بدن آب زیادی از دست داده یا معده هیچ چیزی را نگه نمیدارد، سرم مستقیم به جریان خون میرسد و منتظر جذب از روده نمیماند.
اما همین مستقیم بودن یعنی باید درست انتخاب شود: نوع سرم، مقدار و سرعتش. برای کسی که قلب یا کلیهاش ضعیف است، سرم زیاد و سریع ممکن است آب اضافه را به ریهها برساند؛ برای کسی دیگر، نوع نامناسب سرم ممکن است املاح خون را به هم بزند. برای همین سرم همیشه بعد از معاینه و با دستور پزشک وصل میشود.
چه وقت سرم واقعاً لازم است؟
- کمآبی متوسط تا شدید بهخاطر اسهال، استفراغ، گرمازدگی یا تب طولانی، مخصوصاً وقتی نوشیدن مایعات ممکن نیست یا کافی نیست.
- تهوع و استفراغی که اجازه نمیدهد آب یا دارو در معده بماند.
- افت فشار و سرگیجه بهخاطر از دست رفتن مایعات.
- داروهایی که باید از راه رگ داده شوند، مثل بعضی آنتیبیوتیکها یا داروهای ضدتهوع و ضددرد، که داخل سرم رقیق و آهسته تزریق میشوند.
- وقتی بیمار نمیتواند چیزی بخورد یا بنوشد، مثلاً بهخاطر بیحالی شدید، تا وضعیتش بررسی و درمان اصلی شروع شود.
چه وقت لازم نیست؟
اگر میتوانید مایعات را نگه دارید، رودهی شما بهترین و بیخطرترین راه جبران آب بدن است. در بیشتر اسهالهای ساده، سرماخوردگی و آنفلوانزای معمولی، خستگی بعد از بیخوابی یا روزهداری، و «ضعف» بدون علت مشخص، سرم لازم نیست و نوشیدن درست مایعات کافی است. سرم زدن در این موارد نه تنها سریعتر خوبتان نمیکند، بلکه سوراخ کردن رگ بیدلیل، خطر کوچک اما واقعی عفونت و التهاب رگ را هم دارد.
کمآبی را از کجا بشناسیم؟
بدن معمولاً قبل از اینکه کار به جای باریک برسد، علامت میدهد. تشنگی، ادرار کم و پررنگ، خشکی دهان و لب، سردرد و خستگی نشانههای اولیهاند. هرچه کمآبی بیشتر شود، سرگیجه هنگام بلند شدن، ضربان تند، ادرار نکردن طولانی و در نهایت گیجی و بیحالی شدید هم اضافه میشود. علامتهای خودتان را در این ابزار انتخاب کنید تا ببینید معمولاً چه کاری توصیه میشود:
این ابزار فقط برای آشنایی با نشانههاست و جای معاینه را نمیگیرد. برای کودکان، سالمندان، باردارها و کسانی که بیماری قلبی، کلیوی یا دیابت دارند، زودتر مراجعه کنید.
در کودکان به اینها دقت کنید
بچهها، مخصوصاً زیر دو سال، خیلی سریعتر از بزرگسالان کمآب میشوند و نمیتوانند بگویند تشنهاند. گریه بدون اشک، دهان خشک، پوشکی که چند ساعت خشک مانده، فرورفتگی ملاج در نوزادان، بیحالی و خوابآلودگی غیرعادی، همه نشانههاییاند که نباید منتظرشان ماند.
اول ORS؛ سرمی که مینوشید
محلول ORS (پودر اوآراس) ترکیب دقیقی از آب، نمک و قند است که روده را وادار میکند آب را بهتر جذب کند. سازمان جهانی بهداشت آن را یکی از مهمترین درمانهای تاریخ پزشکی میداند، چون جان میلیونها کودک مبتلا به اسهال را نجات داده است. ORS را از داروخانه بگیرید و طبق دستور روی بسته، با آب آشامیدنی سالم درست کنید.
- جرعهجرعه بنوشید، نه یکباره. اگر استفراغ دارید، هر یکی دو دقیقه یک قاشق یا چند جرعهی کوچک؛ معده این مقدار کم را راحتتر نگه میدارد.
- بعد از هر بار اسهال یا استفراغ، یک لیوان کوچک (برای بچهها نصف لیوان) جبران کنید.
- نوشابه، آبمیوهی صنعتی و نوشیدنیهای ورزشی قند زیادی دارند و ممکن است اسهال را بدتر کنند؛ جای ORS را نمیگیرند.
- ORS درستشده را بیشتر از ۲۴ ساعت نگه ندارید.
سرمها با هم چه فرقی دارند؟
شاید شنیده باشید «سرم نمکی»، «سرم قندی» یا «رینگر». همهشان مایع شفافاند، اما در بدن رفتار متفاوتی دارند. نکتهی جالب این است که فقط بخشی از هر سرم در رگها میماند و بقیه به بافتها و سلولها میرود. اینکه کدام سرم کجا برود، تعیین میکند برای چه مشکلی مناسب است:
عددها تقریبی و برای بزرگسال سالم است و چند ساعت بعد از تزریق را نشان میدهد. در بیماریها و کمآبی شدید، پخش شدن مایع فرق میکند.
- سرم نمکی (نرمال سالین): آب و نمک با غلظتی نزدیک به خون. پرکاربردترین سرم برای جبران کمآبی ناشی از اسهال و استفراغ و برای رقیق کردن داروها.
- رینگر: علاوه بر نمک، کمی پتاسیم، کلسیم و لاکتات دارد و ترکیبش به پلاسمای خون نزدیکتر است. معمولاً وقتی مقدار زیادی مایع لازم است استفاده میشود.
- سرم قندی (دکستروز ۵٪): قندش در بدن مصرف میشود و عملاً آب خالص میماند که بین همهی بخشهای بدن پخش میشود. برای بالا بردن فشار مناسب نیست و «غذا» هم حساب نمیشود؛ یک لیتر آن فقط حدود ۱۷۰ کالری دارد، کمتر از یک وعدهی سبک.
- قندینمکی: ترکیبی از این دو که رفتارش در بدن بین سرم نمکی و قندی است.
موقع وصل بودن سرم
پزشک اول معاینه میکند؛ فشار، نبض، دما و در صورت نیاز قند خون گرفته میشود و بعد نوع، مقدار و سرعت سرم تعیین میشود. پرستار رگ مناسبی در دست یا ساعد پیدا میکند، پوست را ضدعفونی میکند و آنژیوکت را میگذارد. سوزن فلزی بیرون میآید و فقط لولهی نرم پلاستیکی در رگ میماند، پس میتوانید دستتان را آرام حرکت دهید.
- دریافت سرم معمولاً از نیم ساعت تا چند ساعت طول میکشد.
- پیچ تنظیم قطرهها را خودتان دست نزنید، حتی اگر عجله دارید.
- اگر محل آنژیوکت درد گرفت، ورم کرد، سرد یا قرمز شد، یا حس سوزش داشتید، فوراً به پرستار بگویید؛ ممکن است سرم از رگ بیرون زده باشد.
- تنگی نفس، درد قفسهی سینه، خارش یا کهیر هم باید بلافاصله گفته شود.
- اگر بیماری قلبی یا کلیوی دارید، باردارید یا داروی خاصی مصرف میکنید، حتماً پیش از وصل شدن سرم بگویید.
بعد از جدا کردن سرم
وقتی آنژیوکت بیرون آمد، یکی دو دقیقه با پنبه محکم روی محل فشار دهید تا کبود نشود و چسب را حدود یک ساعت نگه دارید. کمی کبودی طبیعی است. اما اگر در روزهای بعد محل قرمز، داغ و دردناک شد، یک خط قرمز روی رگ به سمت بالا رفت یا تب کردید، برگردید؛ ممکن است رگ ملتهب یا عفونی شده باشد.
سرمهای «ویتامین»، «انرژی» و «زیبایی»
این روزها سرمهایی با اسمهای جذاب تبلیغ میشوند که قرار است انرژی بدهند، پوست را شفاف کنند یا بدن را «سمزدایی» کنند. برای آدم سالمی که غذای معمولی میخورد، شواهد علمی محکمی برای این ادعاها وجود ندارد. بیشتر ویتامینهای محلول در آب اضافه، ظرف چند ساعت از ادرار دفع میشوند و حس سرحالی بعد از این سرمها بیشتر از آب و استراحت آن یکی دو ساعت است. در مقابل، هر بار سوزن زدن به رگ کمی خطر دارد. اگر خستگی مداوم دارید، بهتر است علتش را پیدا کنیم تا اینکه فقط رویش سرم بزنیم.
در ساسان کلینیک
در ساسان کلینیک سلمانشهر، پزشک عمومی شبانهروز، حتی نیمهشب و روزهای تعطیل، در کلینیک است. اگر کمآبی، اسهال و استفراغ یا تهوع شدید دارید، بدون نوبت مراجعه کنید؛ اول معاینه میشوید و اگر سرم لازم باشد، زیر نظر پزشک و در فضای آرام تزریقات وصل میشود. اگر لازم نباشد هم صادقانه میگوییم و راه سادهتر را توضیح میدهیم. از متلقو، عباسآباد و شهرهای اطراف هم میتوانید مستقیم بیایید.
